میدان، عنصر فرهنگساز شهری
گوشهای از میدان نقش جهان اصفهان
تعریف عمومی
واژه میدان، در اصل پارسی است ولی جمع عربی بسته و به آن میادین می گویند. این معنی واژه میدان از فرهنگ دهخدا است. با این تعریف، در گذشته میدان به هر عرصه فراخ، پهن و بی عمارت گفته می شد، به همین دلیل میدان به مکان های بزرگ و سربازی که در آن چارپایان، سبزی و میوه، ذغال و کاه و امثال آن را می فروختند نیز اطلاق می شد. این نوع میدان ها، میدان تجاری بودند و تا به امروز نیز معمولا چنین مکان هایی نام میدان را به خود دارند، مانند میدان میوه وتره بار و سایر میادین که عمدتا عبارت بودند از میادین حکومتی که نهادهای حکومتی در اطراف آن مستقر بودند مانند میدان ارگ تهران یا نقش جهان اصفهان، میدان نظامی که خاص تمرینات نظامی و...مانند میدان توپخانه و سایر میادین میدان اصلی شهر نیز محل اصلی تجمع مردم بود، فضاهای عمومی متعددی از مساجد، بازار، آب انبارهای بزرگ و نظایر اینها پیرامون آن جمع شده بود، مانند سبزه میدان تهران یا قزوین.
به
گفته یک شهرساز در گذشته در ایران هر شهر یک میدان داشته که عناصر موجود
در آن متاثر از عناصر میادین یونان بوده است. در میادین ساخته شده در
شهرهای یونان تالار شهر یاثنا، کلیسا یا معبد بزرگ شهر، بازار یا آکادمی
باغ دانش از عناصر یک میدان بوده که در ایران نیز کاخ شاهی، مسجد و بازار
از عناصر ساخته شده در اطراف میدان بوده که در نقش جهان اصفهان وجود این
عناصر به خوبی به چشم می خورد.
به گفته صمد ذواشتیاق (طراح جامع شهر
تهران ): غیر از میادین بزرگ شهر هر شهر چند میدانچه هم داشته که معمولا
بزرگان محل برای رفع مشکلات محل در آن جمع می شدند.میدان استفاده دیگری نیز
داشته و آن زمانی بوده که شهر گرفتار بلایی همچون آتش سوزی یا بیماری
لاعلاجی همچون وبا می شد مردم در میدان بزرگ شهر جمع می شدند تا بلا از شهر
دفع شود.به گفته ذواشتیاق بعد از ورود اتومبیل به شهر، میدان بافت و
تاثیر خود را از دست داده است، بنابراین آنچه امروز در کشور ما به میدان
مشهور است میدان واقعی نیست، بلکه فلکه یعنی جایی که دور آن می چرخند است.
به گفته یک معمار طراحی شهری، میدان، یک مفهوم علمی ، یک مفهوم غلط و
یک مفهوم میانه دارد.به مفهوم علمی، میدان فضای بیرونی همگانی است که محل
تجمع مردم و فعالیت های آزاد است؛ انجام فعالیت هایی که ماهیتا جمعی است و
نمی توان زیر سقف انجام داد. با این تعریف میدان یک فضای شهری نیمه
محصوری است که باز بودن و عمومی بودن، ویژگی خاص آن است و زمانی که محوریت
زیاد است به گونه ای که استفاده کنندگان حس کنند یک فضای نیمه داخلی است و
فقط سقف ندارد که میدانچه یا پلازا نام دارد.
بهترین معادل برای میدان
بهترین
معادل برای میدان شهری در زبان انگلیسی پلازا است که در ایتالیایی پیاتزا
و در اسپانیایی پلاکا گفته می شود و هر سه کلمه از واژه لاتین پلاتی مشتق
شده اند، پلازا به عنوان فضای عمومی و سرباز تعریف شده که کف آن را بیشتر
مصالح سخت پوشانده و ورود اتومبیل به آن ممنوع است و عمدتا فضائی برای
قدم زدن، رفع خستگی، نشستن و خوردن و آشامیدن و تماشای اطراف است.
تعریف معماری
میدان
به فضایی گفته میشود که در میانه ساختارهای معماری شکل میگیرد. این
فضا در طول تاریخ تکامل شهرسازی و نسبت به ضرورتهای موجود زمان و مکان
شکلگیری، کاربریهای متفاوتی داشته است و در گذشته بیشتر فعالیتهای
اقتصادی و عملکردهای گوناگون حکومتی و اجتماعی در این فضای روباز انجام
میگرفته است.
شهرهای با سابقه تاریخی، دارای میدانهای معروفی هستند
که جزئی از خاطرات مردم و هویت تاریخی این شهرها به شمار میروند.
بناهایی که میدان را احاطه میکنند نسبت به شرایط به وجود آمدن میدان
دارای ویژگیهایی هستند که این ویژگیها تنوع میدان را موجب میشود:
• جایگیری یک ساختمان مهم نظیر کاخ سلطنتی در یک جانب و فضای باز مقابل آن که به منظور بهرهبرداریهای خاص ایجاد میشود (میدان ارگ تهران)
• فضای محصور از سه جانب که ضلع چهارم آن باز است و خیابان یا معابری از مقابل آن میگذرد (سبزه میدان در تهران)
• قرارگیری چند فضای معماری که کاربریهای متفاوت ولی مکمل و مرتبط با یکدیگر دارند و کالبد مشترکی را ایجاد میکنند و از طرحی منظم و هماهنگ برخوردارند نیز نوعی دیگر از میدان را به وجود میآورند که از معروفترین این گونه میدانها در جهان میتوان به میدان «سنمارکو» در ایتالیا، میدان «مایور»، در اسپانیا و میدان امام (نقش جهان) در ایران اشاره کرد.
ترکیب ساختمانهایی با عملکرد متفاوت در اطراف یک میدان نمایانگر آن است که سعی بر گردآوری شهروندان در یک فضای عمومی و تقویت روابط اجتماعی از بیشترین اهمیت در طراحی این میدان برخوردار بوده است.
میدان نقش جهان اصفهان این ویژگیها را به کاملترین شکل در میان میدانهای تاریخی جهان به همراه دارد. مقر حکومتی، جایگاه مذهبی، فعالیت اقتصادی و زمین ورزشی (بازی چوگان) کمال یافتگی و شکوه و زیبایی را در این میدان به نمایش گذاشته و آن را در جهان بیهمتا کرده است.
با ورود اتومبیل و پررنگتر شدن حضور آن در زندگی ساکنان شهرها عملکرد میدان از حالت سنتی خود خارج شده و مفهوم جدیدی پیدا میکند هر چند در طراحی این میدانها نیز اصول کلی زیبایی شناختی در اجزای معماری محصور کننده میدان رعایت شده و فرم و مصالح به کار رفته در بعضی میدانها در نهایت هماهنگی بوده و در واقع یک نما در اطراف میدان تکرار میشود.
علاوه بر بدنههای متناسب و موزون، آبنماسازی و ایجاد فضای سبز نیز جزو اجزای شکلدهنده میدان به شمار میرود و گاهی نیز نصب و ایجاد یک عنصر مشخص هنری مانند مجسمه شخصیتهای فرهنگی و اسطورهای در وسط میدان موجب تقویت نمادهای شهری و شکلدهی هر چه بیشتر فضای میدان به عنوان یک فضای عمومی خاطرهانگیز میشود.
«میکل آنژ» در طرح بهسازی و تکمیل میدان «گامپیدولیو» بر بالای تپه «کامپیتولینه» به سال ۱۵۳۹ _ ۱۵۳۷ میلادی علاوه بر ساخت و سازهای مناسب با ساختارهای موجود و ایجاد هماهنگی در بدنههای میدان اقدام به کفسازی آن و با انتقال مجسمه «مارکوس اورلیوس» به دستور «پاپ پل سوم» و نصب آن در مرکز این میدان روی سکویی که به همین منظور طراحی کرده بود، نبوغ خود را در درک فضاهای شهری و به وجود آوردن و القا شکوه و عظمت و تهییج شور و شوق ملی و ایجاد یک فضای دلنشین که در گذشته نیز مرکز حکومتی رم باستان به شمار میرفت، به نمایش گذاشت.
پس از گذشت حدود پانصد سال از اجرای طرح میکل آنژ ساخت و ساز مرتفع در ضلع جنوب غربی میدان فردوسی تهران که نام شاعر حماسهسرای بزرگ ایران و جهان بر آن نهاده شده است، مجسمه او را که نماد فرهنگی و ملی ایرانیان در پایتخت کشور است به گونهای تحقیرآمیز تحتالشعاع قرار داده و با خودنمایی در هر چه محقر جلوه دادن فضای میدان، تناسب نسبی بناهای اطراف را نیز بر هم زده و خود را پیش از مجسمه و اجزای دیگر میدان بر بیننده تحمیل کند.